Oud-prijswinnaars

Frie Leysen

2014

De Stichting Praemium Erasmianum heeft de Erasmusprijs 2014 toegekend aan de Belgische festivalmaker Frie Leysen (1950). De Erasmusprijs heeft dit jaar als thema ‘Theater, publiek en samenleving’.

Frie Leysen wordt bekroond omdat zij een onverschrokken voorvechter is van de podiumkunsten en bijdraagt aan vernieuwing in het internationale theater. Zij maakt zich sterk voor onbekende theatermakers, vanuit artistieke nieuwsgierigheid en vanuit het verlangen het publiek iets bijzonders te laten ervaren. Zij zoekt steeds nieuwe generaties kunstenaars en nieuwe theatervormen, en zet zich ervoor in om niet-westerse theaterproducties in Europa een podium te geven. Met haar internationale oriëntatie, fundamentele nieuwsgierigheid en kritische houding is zij een toonbeeld van de Erasmiaanse waarden die de Stichting graag uitdraagt.

Frie Leysen was van 1980 tot 1991 oprichtingsdirecteur van deSingel in Antwerpen. Onder haar leiding werd deSingel een internationaal vermaard kunstencentrum met een eigenzinnig programma. In 1994 richtte zij het tweetalige Kunstenfestivaldesarts in Brussel op. In de tien jaar dat zij daar leiding aan gaf, groeide het festival uit tot een invloedrijk festival voor Belgische en internationale kunsten. In de jaren daarna strekte haar werkgebied zich verder uit in Europa en daarbuiten. In 2007 organiseerde Frie Leysen het multidisciplinaire festival Meeting Points in negen Arabische steden. In 2010 was zij curator van Theater der Welt in het Duitse Ruhrgebied en in 2012 artistiek directeur van de Berliner Festspiele. Van 2013 tot 2014 was zij artistiek directeur van de Wiener Festwochen in Oostenrijk.

Ook in Nederland is haar werk te zien: sinds 2012 is Frie Leysen curator van ‘Get Lost’, een serie internationale theater- en dansvoorstellingen die een tournee maakt langs verschillende Nederlandse theaters.

In 2003 won Frie Leysen de Prijs voor Algemene Culturele Verdienste van de Vlaamse Gemeenschap en in 2007 kreeg zij een eredoctoraat aan de Vrije Universiteit Brussel.

Foto Ilja Hoepping

Gronden van Verlening

Artikel 2 van de Statuten van de Stichting Praemium Erasmianum leest als volgt: Het doel van de Stichting is om, binnen de context van de culturele tradities van Europa in het algemeen en het gedachtegoed van Erasmus in het bijzonder, de positie van de humaniora, de sociale wetenschappen en de kunsten te versterken. De nadruk ligt op tolerantie, culturele veelvormigheid en ondogmatisch, kritisch denken. De Stichting probeert deze doelstellingen te verwezenlijken door het toekennen van prijzen en via andere middelen. Een geldprijs wordt toegekend onder de naam Erasmusprijs.

Het bestuur van de Stichting Praemium Erasmianum heeft besloten om, in overeenstemming met dit artikel, de Erasmusprijs voor het jaar 2014 toe te kennen aan mevrouw Frie Leysen. De prijs wordt haar toegekend op de volgende gronden:

  • Haar werk wordt door verschillende constanten gekenmerkt, waaronder doorzettingsvermogen en durf om risico’s te nemen.
     
  • Zij geeft daarbij steeds ruimte aan nieuw talent en heeft een antenne om dat op te sporen.
     
  • Zij moedigt ons aan open te staan voor de confrontatie met buiten-Europese theatertradities en benadrukt het belang van perspectiefwisseling.
     
  • Bij de programmering van festivals is Frie Leysen compromisloos en bereid om af te wijken van gevestigde ordes.
     
  • Als ultiem criterium voor het samenstellen van een festival stelt zij de kunstenaar en zijn kunst centraal.

Op deze gronden verleent de Stichting de Erasmusprijs 2014 aan mevrouw Leysen.

Laudatio

Majesteiten, Koninklijke Hoogheid, dames en heren,

Theater, publiek, samenleving. Met deze drie kernwoorden vat het bestuur van de Stichting het thema samen, dat dit jaar centraal staat bij de toekenning van de Erasmusprijs. Het verband tussen deze drie woorden geeft aan langs welke lijnen de vragen gesteld worden, de spanningen gevoeld worden en de discussies verlopen die de laatste jaren zo intensief worden gevoerd. Binnen de theaterwereld zelf, in de media, tijdens discussiebijeenkomsten, en in het politieke debat.

Dat er over kunst en cultuur gesproken wordt, is positief. Het toont aan dat cultuur de mensen raakt. Het is belangrijk dat veel mensen zich betrokken voelen bij het debat over de betekenis van het theater en dat zij nadenken en meepraten over hoe we daar vorm aan geven. Artistiek inhoudelijk, maar ook over thema’s als talentontwikkeling, internationalisering, ondernemerschap en de rol van de overheid.

In het prijsgebied vormt de internationale dimensie een belangrijk uitgangspunt. In de muziek- en theatertraditie staat geen land op zichzelf. Cultuur is de beste manier om in dialoog te blijven. Dat is, zeker in de huidige tijd waarin cultuur zo onder druk staat, belangrijk om te blijven benadrukken. Theater zegt veel over de persoonlijke omgeving van de maker en tegelijkertijd is het grensoverschrijdend. Kennismaken met andere theatertradities en -vormen leidt tot reflectie op de eigen praktijk. Door ook Aziatische of Zuid-Amerikaanse en andere niet-Europese theatertradities te leren kennen, krijgen we vaak een verfrissend ander perspectief op onze eigen samenleving.

Podiumkunsten bestaan bij de gratie van kunstenaars èn van publiek. De levende ontmoeting tussen die twee is wat podiumkunst van andere kunstvormen onderscheidt. Dat gaat nog in bijzondere mate op voor het theater, het toneel. Het klinkt als een cliché, maar theater is meer dan amusement. Theater houdt de samenleving een spiegel voor, zet aan tot reflectie en zelfonderzoek. Het biedt de mogelijkheid om het leven vanuit een andere dan de dagelijkse hoek te bekijken en daarvan te leren. Dat is niet altijd gemakkelijk, het is even vaak confronterend. Een noodzakelijke bewustzijnsverruiming voor wie zich graag als kritisch deelnemer in de participatiesamenleving beschouwt, zou je kunnen zeggen.

Soms komt de ontmoeting tussen podiumkunstenaars en publiek spontaan tot stand, maar meestal zijn er anderen voor nodig: mensen die dit contact mogelijk maken. Er zijn verschillende categorieën van zulke ‘mogelijkmakers’, van technici en kleedsters tot programmeurs en intendanten, maar in dit prijsgebied heeft het bestuur van de Erasmusprijs vooral gezocht naar personen die zich vanuit een artistiek-inhoudelijke passie in dienst stellen van de ontwikkeling van de kunst en daarin nieuwe wegen bewandelen. Mensen die erin zijn geslaagd om kunstenaars met elkaar te verbinden en daarmee soms aan de wieg hebben gestaan van nieuwe vormen van kunst die er anders niet waren geweest.

Dames en heren, de Erasmusprijswinnaar van dit jaar is een festivalmaker die bij uitstek ons thema belichaamt. Frie Leysen heeft als oprichter en directeur van deSingel in Antwerpen en Kunstenfestivaldesarts in Brussel haar naam gevestigd.  Als curator, artistiek leider en organisator is zij betrokken geweest bij verschillende festivals, groot en klein, gevestigd en eenmalig, binnen Europa en daarbuiten. Frie Leysen is op het gebied van de podiumkunsten een wereldautoriteit, zoals Jerry Aerts het uitdrukte.

Frie Leysen heeft gedurende haar carrière, al dan niet tegen de stroom in, altijd aan haar visie vastgehouden. De onderzoekende kunstenaar staat daarin centraal. Daarbij legt zij steeds relaties tussen kunst, samenleving en publiek. Taalbarrières of culturele verschillen vormen voor Frie Leysen geen beletsel. Zij maakte een festival in Brussel waarbij ze de politieke tegenstellingen wegnam door ze te negeren. Die houding heeft zij meegenomen naar andere landen waar ze werkte.

Frie Leysen heeft zich gedurende haar loopbaan consequent ingespannen om nieuwe generaties van getalenteerde kunstenaars op te sporen en een podium te geven. Daarbij schuwt zij grote en bekende festivals als Theater der Welt in Duitsland of recent de Wiener Festwochen niet als haar werkterrein. Juist daar zoekt zij, met kennis van de traditie, naar een nieuwe en actuele betekenis. Oud en nieuw, bekend en onbekend zet ze bij elkaar en laat daar iets nieuws uit ontstaan. Zij is op een prettige manier strijdbaar en zet dingen in werking.

Deze experimenten zijn vaak geslaagd, soms ook niet, maar het pleit voor haar overtuiging en vasthoudendheid dat ze niet voor een comfortabele zekerheid gaat, maar juist radicale keuzes maakt en daarbij risico’s neemt. Het gaat bij haar altijd eerst over de inhoud en over de kunstenaar en pas daarna over geld. En als het moet – en soms vindt zij dat het moet – kan zij scherpe kritiek uiten op festivals en podia die naar haar oordeel de ontwikkeling van de kunst en de kunstenaar niet meer centraal stellen. Dan is zij ook radicaal voor zichzelf en vertrekt. Volgens Frie Leysen is een festival meer dan een programma maken. Een festival is een statement, een positie innemen, nadenken over de wereld en de tijd waarin we leven. Dat is, in haar visie, niet ‘enkel een serie van twintig schone voorstellinkjes.’

Actief en charismatisch is zij in staat om ver uit elkaar liggende landen, werelden of talen aan elkaar te knopen. Ook in Nederland, waar zij sinds een aantal jaren de serie ‘Get Lost’ samenstelt. In de optiek van Frie Leysen ‘confronteert niet-westerse kunst jezelf en het publiek met de grenzen van wat je met je eigen bagage kunt verstaan. De grenzen kennen van je eigen vermogen is een les in bescheidenheid. Van daaruit kun je terug nieuwsgierig worden naar het andere en de anderen.’ (citaat Frie Leysen uit interview met Thomas Bellinck in Etcetera september 2014).

Mevrouw Leysen, onze Stichting bekroont u met de Erasmusprijs omdat u een gepassioneerd voorvechter bent van de podiumkunsten. U maakt zich gedurende uw gehele loopbaan sterk voor onbekende theatermakers, vanuit artistieke nieuwsgierigheid en vanuit het verlangen het publiek iets bijzonders te laten ervaren. U zoekt steeds nieuwe generaties kunstenaars en nieuwe theatervormen, en u zet zich in om niet-westerse theaterproducties in Europa een podium te geven. Met die internationale oriëntatie, die fundamentele nieuwsgierigheid en kritische houding draagt u op voorbeeldige wijze de Erasmiaanse waarden uit die de Stichting zo waardevol vindt.

Namens onze Stichting wens ik u van harte geluk met de prijs. Mag ik u uitnodigen naar het rostrum te komen zodat de Koning u kan decoreren met de versierselen behorend bij de Erasmusprijs.

Dankwoord

Een verhaal van Seong-Hee Kim, een vriendin en collega uit Zuid-Korea: Miljoenen jaren geleden kropen de eerste dieren uit de zee het land op, werden reptielen en vervolgens zoogdieren. Maar een van hen, waarschijnlijk een rendier, bedacht zich na een tijdje, voorvoelde de grote crash van de meteoor, ademde eens diep in en sprong terug in zee. Hij bedacht dat de levenskansen er groter en beter waren. De walvis. Een van de grootste, intelligentste en meest empathische dieren op aarde. Het enige zoogdier in de zee. Een illustratie dat een stap terugzetten niet noodzakelijk een regressie is, maar een juiste beslissing kan zijn.

Ik kreeg deze prijs toegekend om redenen die u net hoorde. Ik kreeg deze prijs toegekend op het moment dat ik in Wenen, bij de Wiener Festwochen, een hopeloze strijd leverde om precies deze ideeën en waarden te verdedigen. Het was een moeilijke tijd, en de strijdlust ging gepaard met heftige twijfels en onzekerheid. Het was een strijd die ik uiteindelijk niet kon winnen. Van dinosauriërs kan men niet winnen. Daar moeten we onze energie niet langer insteken. Ik heb mijn contract van 4 jaar na 9 maanden opgezegd en ben na één editie van het festival gegaan. Terug de zee in…

Het was een wonderlijke tweespalt. Vertwijfeld en gelauwerd tegelijkertijd. Wat betekent deze prijs, in zulke omstandigheden? Voor mijzelf, en voor de ideeën en principes waarvoor ik sta? Of ik thuis hoor in de prestigieuze lijst van Erasmusprijsdragers, durf ik zeer te betwijfelen. Hier werden in het verleden briljante geesten en geniale kunstenaars gelauwerd. Ik ben geen van beide.

De toekenning van de prijs dit jaar zie ik als een alarmsignaal. Realiseren we ons wat we aan het verliezen zijn in dit klimaat van verrechtsing, nationalisme en commercialisering?

Deze prijs wordt mij uitgereikt door de koning van Nederland, Koning Willem-Alexander. Majesteit, uw land is een plek geworden waar de kunsten nog nauwelijks kunnen ademen,

  • Waar het onderscheid tussen kunst, cultuur en culturele industrieën nog nauwelijks gemaakt wordt;
  • Waar brutaal het mes gezet werd in de cultuur- en kunstbudgetten. Het theaterlandschap is grondig opgekuist. Alle wildgroei en onkruid zijn netjes weggesneden. Jammer, want van daaruit komt precies vernieuwing, verandering…;
  • Een land waar artistieke creatieplekken, laboratoria en onderzoekscentra niet meer bestaan;
  • Waar conservatisme welig tiert;
  • Waar kunst een ‘hobby van de linksen’ genoemd wordt;
  • Waar internationale circulatie van artiesten en hun werk tot een belachelijk minimum herleid is;
  • Waar schouwburgen (bijna) allemaal, op enkele uitzonderingen na, hetzelfde doen: een ongeprofileerd programma aanbieden, voor elk wat wils, met als belangrijkste doel cijfers halen. Met als gevolg dat de meeste leeggelopen zijn;
  • Een land waar het artistiek geïnteresseerde publiek niet meer aan zijn trekken komt;
     

Kortom, een land waar kunst en cultuur, en hun publiek, stevig onder druk staan. Niet alleen in Nederland trouwens, overal in Europa is de aanslag op kunst en cultuur ingezet. Ook mijn eigen land, België, deelt sinds kort in de klappen. Er is iets dat ik niet begrijp. België en Nederland behoren tot de rijkste regio’s ter wereld, de crisis is in beide landen nog tamelijk beperkt gebleven. En tot voor kort voerden beide een heel stimulerend en toonaangevend kunstenbeleid. Hoe kan het dat dit beleid en alle investeringen zomaar, met één pennentrek afgevoerd worden? Dat begrijp ik echt niet. En ik weiger het te begrijpen.

Het veranderende politieke klimaat is één ding. Maar onder het aloude motto – het is goed in eigen hart te kijken – kan het geen kwaad ook onszelf te bevragen. Zijn de kunsten niet te ver meegegaan in politieke, economische, diplomatieke, behaagzieke logica’s? Laten we ons niet te veel voor de kar spannen van de politiek om problemen op te lossen die de politiek zelf niet geklaard krijgt, zoals sociale achterstand, migratie, racisme? Problemen die de kunsten niet zullen/moeten/kunnen oplossen. Ook de modieuze “participatieve kunst”, of het “iedereen kunstenaar!” niet. Niet iedereen is interessant, en zeker niet iedereen is kunstenaar. Rechtvaardigen we onszelf niet te veel met cijfers en economische argumenten in de plaats van inhoudelijk-artistieke? Hebben we onszelf niet te veel tot entertainers gereduceerd, die braaf de regels van managers, marketeers en boekhouders volgen in plaats van de stoorzenders en inspiratoren te blijven die we moeten zijn? Moeten we niet, net zoals de walvis, opnieuw wat stappen terug zetten, een stuk afstand nemen, terug de zee in, op zoek naar een juistere biotoop om onze slagkracht te herwinnen?

Behalve als een alarmsignaal, beschouw ik deze prijs vooral ook als een pleidooi voor een vrijzone voor kunstenaars en hun werk. Een vrijzone waarin kunstenaars hun visies en artistieke talen vrij kunnen ontwikkelen, kritisch onze maatschappij kunnen analyseren, wijzen waar het pijn doet, en ons, hun publiek, kunnen inspireren. Een vrijzone waar politieke, economische, sociale of esthetische druk en agenda’s buiten gehouden wordt. Daarover gaat het. Dat is de zee.

Deze prijs verdedigt de kunstenaars en hun werk, die dreigen te verstikken in een bourgeois en artificieel wereldje van glamour, geld, macht, namedropping, prestige, commercie, behaagzucht, compromissen, ziekelijk carrièrisme en ijdelheid. Het Disneyland van de artistieke 21ste eeuw.

Deze prijs verdedigt ook de internationale circulatie van artiesten en hun werk, op een moment dat in Europa, ook in Nederland, de grenzen weer dreigen dicht te gaan en de navelstaarderij hoogtij viert. Ik mis de Ritsaert ten Cate’s in dit land.

Deze prijs gaat ook naar nieuwe generaties kunstenaars, en artiesten uit alle hoeken van de wereld die we (nog) niet kennen. Maar die ons een compleet ander perspectief op onze tijd en onze wereld bieden, als we hen tenminste de kans daartoe geven.

Deze prijs eert ook een kritisch, nieuwsgierig, veeleisend en avontuurlijk publiek, de onmisbare sparring partner van kunstenaars. Mensen die nood hebben aan andere visies en opinies, die nieuwsgierig zijn naar nieuwe kunstvormen en -talen; ver van de commerciële consumptie, van de stevig oprukkende culturele industrie.

Deze prijs gaat over de kern van ons werk, over kunstenaars en hun werk, over engagement, over risico’s nemen, over radicaliteit en verandering. Het herdenken van structuren en werkwijzen, aangepast aan de noden van vandaag.

Ik heb in mijn leven enkele nieuwe structuren opgezet (deSingel in Antwerpen, het KunstenFestivaldesArts in Brussel en Foreign Affairs in Berlijn), op maat, om mijn ideeën en waarden te realiseren. Maar even cruciaal was voor mij deze structuren tijdig te verlaten, over te dragen aan volgende generaties. Is er vandaag nog ruimte voor nieuwe structuren? Is het landschap ondertussen niet te vol gebouwd? Ik ben niet zo zeker. Punt is wel dat structuren en kunsthuizen een eeuwigheidswaarde claimen en gekregen hebben. Zelden worden initiatieven opgericht met een tijdelijk karakter. Maar nieuw leven gaat gepaard met afsterven. Met de idee van eindigheid kunnen we slecht omgaan. Er moet meer ruimte komen, mentale en politieke ruimte, om structuren van binnenuit te veranderen. Nieuwe generaties moeten bestaande instellingen kunnen inpalmen, de boel omgooien, herdenken en naar hun eigen inzichten modelleren.

Op het politieke en economische vlak stelt Europa vandaag wereldwijd niet veel meer voor. Maar onze cultuur en kunsten blijven internationaal toonaangevend. Daarvoor moeten we blijven vechten. Tegen de stroom in om alles te herleiden tot het museaal bewaren van ons verleden, moeten we blijven investeren in een klimaat van levendige, open en innoverende kunsten voor de toekomst.

Deze prijs huldigt ideeën, principes en werkwijzen die in de huidige constellatie in heel Europa, niet alleen in Wenen en in Nederland, zwaar onder druk staan. Ik deel hem met iedereen die ze mee verdedigt: artiesten, collega’s, toeschouwers en zelfs enkele officiële gezagsdragers.

Ik durf te dromen dat deze geste de politieke wereld mee aan het denken zet over waar het naar toe moet met de kunsten, voor wie, hoe en waarom.

En daarom, dames en heren, stel ik voor: allemaal samen terug de zee in!!!

Video Frie Leysen, een introductie

'Get Lost'

‘Get Lost’ is een serie van festivalmaker en Erasmusprijswinnaar 2014 Frie Leysen.

'Get Lost'

‘Get Lost’ is een serie van festivalmaker en Erasmusprijswinnaar 2014 Frie Leysen.

'Get Lost'

‘Get Lost’ is een serie van festivalmaker en Erasmusprijswinnaar 2014 Frie Leysen.

'Get Lost'

‘Get Lost’ is een serie van festivalmaker en Erasmusprijswinnaar 2014 Frie Leysen.

Masterclass Frie Leysen 'Localizing the International'

Discussie tijdens de Masterclass 'Localizing the International' met Frie Leysen. Foto Laureen van Rijckevorsel

Erasmusprijswinnaar 2014: Frie Leysen

De Erasmusprijs 2014 is toegekend aan de Belgische festivaldirecteur en curator Frie Leysen.

'Get Lost'

‘Get Lost’ is een serie van festivalmaker en Erasmusprijswinnaar 2014 Frie Leysen.

'Wij zijn allen Ivanov'

Een van de hoogtepunten uit de serie 'Get Lost' van Frie Leysen is de voorstelling 'Ivanov', over hedendaags Iran.

'Resistance or Rituals'

Een publieksprogramma over podiumkunsten en maatschappelijke verandering op 9 november in het Compagnietheater.

Erasmusprijswinnaar 2014: Frie Leysen

De Erasmusprijs 2014 is toegekend aan de Belgische festivalmaker Frie Leysen.

Erasmusprijswinnaar 2014: Frie Leysen

De Erasmusprijs 2014 is toegekend aan de Belgische festivalmaker Frie Leysen.

Erasmusprijswinnaar 2014: Frie Leysen

De Erasmusprijs 2014 is toegekend aan de Belgische festivalmaker Frie Leysen.

Erasmusprijswinnaar 2014: Frie Leysen

De Erasmusprijs 2014 is toegekend aan de Belgische festivalmaker Frie Leysen.

Masterclass Frie Leysen 'Localizing the International'

Discussie tijdens de Masterclass 'Localizing the International' met Frie Leysen. Foto Laureen van Rijckevorsel

'A Tranquil Star'

Voorstelling 'A Tranquil Star' uit de serie 'Get Lost' van Frie Leysen.

Tentoonstelling 'De Wereld van Frie Leysen' in OBA

Tentoonstelling 'De Wereld van Frie Leysen' in de Openbare Bibliotheek Amsterdam, in samenwerking met Theatermaker.

Publicatie tijdschrift 'Theatermaker'

Speciaal dossier in de oktober/november-editie van het tijdschrift Theatermaker, met Frie Leysen als gasthoofdredacteur.

Debat 'Resistance or Rituals'

Debat 'Resistance or Rituals' in het Compagnietheater met o.a. Frie Leysen en oud-Erasmusprijswinnaar Peter Sellars.

Frie Leysen bij het ontvangen van de Erasmusprijs 2014

Frie Leysen bij het ontvangen van de Erasmusprijs 2014.

Frie Leysen bij het ontvangen van de Erasmusprijs 2014

Frie Leysen bij het ontvangen van de Erasmusprijs 2014.

Frie Leysen bij het ontvangen van de Erasmusprijs 2014

Frie Leysen bij het ontvangen van de Erasmusprijs 2014.

Frie Leysen bij het ontvangen van de Erasmusprijs 2014

Frie Leysen bij het ontvangen van de Erasmusprijs 2014.